امروز کمتر خانواده‌ای پیدا می‌شود که دغدغه ساعت‌های زیاد پشت گوشی بودن فرزندانش را نداشته باشد. گوشی هوشمند دیگر فقط یک ابزار تماس و پیام نیست؛ بلکه دریچه‌ای است به دنیای بازی، شبکه‌های اجتماعی، ویدیو و محرک‌های پیوسته که برای مغز نوجوان به ویژه در سال‌های شکل‌گیری کنترل تمرکز بسیار جذاب اما پرخطر است.

وقتی از «اثر زمان زیاد پشت صفحه نمایش» صحبت می‌شود با ترکیبی از آسیب‌های بیولوژیک جسمی، شناختی و اجتماعی رو به رو هستیم. پژوهشگران این پدیده را با عناوینی مانند “اعتیاد به اینترنت” یا “اعتیاد به شبکه‌های اجتماعی” توصیف می‌کنند؛ الگویی از استفاده که فرد کنترل آن را از دست می‌دهد، با وجود پیامدهای منفی به آن ادامه می‌دهد و ترک یا کاهش آن او را دچار بی‌قراری می‌کند.

آمار و شواهد علمی در ایران

یکی از جامع‌ترین پژوهش‌های داخلی در این زمینه، مطالعه‌ای با مشارکت بیش از ۵۳۰۰ کاربر اینترنت در ایران بود که با استفاده از آزمون استاندارد اعتیاد به شبکه‌های اجتماعی انجام شد. نتایج این پژوهش که در یک نشریه علمی پژوهشی داخلی منتشر شده، تصویر روشنی از میزان درگیری کاربران ایرانی با شبکه‌های اجتماعی به دست می‌دهد. از هر ۱۰ کاربر نزدیک به ۳ نفر درجه خفیفی از اعتیاد به شبکه‌های اجتماعی را نشان می‌دادند. حدود یک نفر از هر ۱۰ کاربر در سطح متوسط اعتیاد قرار داشت و کمتر از یک درصد از شرکت کنندگان، درگیر اعتیاد شدید بودند.

طبق یافته‌های یک پژوهش، نوجوانان و جوانان به طور معنادار و قابل سنجش، اعتیاد بیشتری به شبکه‌های اجتماعی نسبت به گروه بزرگسال داشتند.

نکته‌ای که در این گزارش اهمیت ویژه دارد، این است که نوجوانان و جوانان به طور معنادار و قابل سنجش، اعتیاد بیشتری به شبکه‌های اجتماعی نسبت به گروه بزرگسال داشتند. همچنین افرادی که سطوح بالاتری از افسردگی، اضطراب و استرس را تجربه می‌کردند، به همان نسبت درگیری بیشتری هم با شبکه‌های اجتماعی داشتند؛ رابطه ای دوسویه که در آن نمی‌توان به سادگی گفت کدام یک علت و کدام یک معلول است؟

ترکیب سنی جمعیت ایران

این نمودار، سهم هر گروه سنی را از کل جمعیت کشور نشان می‌دهد که زیرساخت جمعیت شناختی مهمی برای فهم اندازه گروه‌های کودک،نوجوان و جوان در بازار کاربران دیجیتال است.

محبوب‌ترین شبکه‌های اجتماعی و پیام‌رسان‌ها

واتس‌اپ و اینستاگرام پرکاربرترین پلتفرم‌ها در میان کاربران ایرانی هستند و تلگرام در رتبه سوم قرار دارد. شبکه‌هایی نظیر ایکس و فیسبوک، توییتر سابق و تیک تاک سهم به مراتب کوچکتری دارند هرچند با توجه به رشد سریع تیک تاک در سطح جهانی طی سالهای اخیر، سهم آن در ایران نیز احتمالا از زمان این نظرسنجی افزایش یافته است.

در پژوهشی با مشارکت بیش از ۵۰۰۰ کاربر اینترنت ایرانی، میزان اعتیاد به شبکه‌های اجتماعی در سه سطح خفیف و متوسط و شدید اندازه‌گیری شد. نوجوانان و جوانان در این پژوهش به طور معناداری سطح اعتیاد بالاتری نسبت به گروه‌ بزرگسالان نشان دادند.

پیام‌رسان‌ها و شبکه‌های اجتماعی بومی ایرانی

بر اساس داده‌های سازمان فناوری اطلاعات ایران، در کنار پلتفرم های بین المللی، پیام‌رسان‌های داخلی نیز به ویژه پس از محدودیت‌های اخیر در دسترسی به اینترنت بین الملل، سهم قابل توجهی از زمان کاربران ایرانی از جمله نوجوانان را به خود اختصاص داده اند. روبیکا، ایتا و بله در حال حاضر پرکاربرترین پیام رسان های بومی کشورند؛ این سه پلتفرم رشد سریعی را در ماه‌های اخیر تجربه کرده‌اند.

بر پایه آمار رسمی، تعداد کاربران فعال ماهانه روبیکا ۲۲.۵ درصد، ایتا ۳۰.۴ درصد و بله ۱۵۹.۱ درصد نسبت به دوره مشابه پیشین رشد داشته است. علاوه بر این، سه پلتفرم گپ، آیگپ و سروش پلاس نیز در میان پیام رسان‌های داخلی فعالند و کودکان و نوجوانان به طور فزاینده، همزمان با فیلترینگ یا کندی پلتفرم‌های خارجی، به سمت این پیام‌رسان‌ها و امکانات محتوایی آنها، کانال، استوری، پخش زنده سوق داده می‌شوند.

در همین راستا، علی اصغر زارعی ـ مدرس دانشگاه و کارشناس ارشد مدیریت سیستم‌های اطلاعاتی در گفت‌وگو با ایسنا، در ارزیابی اثرات بازی‌های آنلاین و تاثیر زمان زیاد پشت صفحه نمایش می‌گوید: وقتی صحبت از “صفحه نمایش” می‌شود، بیشتر توجهات به شبکه‌های اجتماعی جلب می‌شود ولی بخش بزرگی از زمان کودکان و نوجوانان صرف بازی های ‌آنلاین می‌شود. سرگرمی که به دلیل طراحی مبتنی بر پاداش لحظه‌ای و فعال‌سازی مسیرهای دوپامینی مغز، پتانسیل بالایی برای اعتیادآور شدن دارد. سازمان بهداشت جهانی از سال ۲۰۱۸ اختلال بازی را رسما در طبقه بندی بین المللی بیماری‌ها ثبت کرده است.

واتس‌اپ و اینستاگرام پرکاربرترین پلتفرم‌ها در میان کاربران ایرانی هستند و تلگرام در رتبه سوم قرار دارد.

وی اثرات زمان زیاد پشت صفحه نمایش را به سه دسته اثرات جسمی،اثرات روانی و رفتاری و اثرات تحصیلی و خانوادگی تقسیم کرده و در این باره اینطور توضیح می‌دهد: از جمله اثرات جسمی این پدیده، اختلال در خواب است که در اثر آن نور آبی صفحه نمایش ترشح ملاتونین را کاهش می‌دهد و به تاخیر انداختن خواب به ویژه هنگام استفاده از گوشی در رختخواب به یک الگوی رایج در نوجوانان تبدیل شده است. کاهش فعالیت بدنی و افزایش نشستن طولانی همراه با اضافه وزن و ضعف عضلات گردن و کمر در سنین پایین، خستگی و خشکی چشم و شروع زودتر از موعد نیاز به عینک در کودکان از جمله اثرات جسمی این پدیده است.

زارعی به اثرات روانی و رفتاری آن اشاره کرده و می افزاید: کاهش تحمل، کسالت و بیقراری در نبود محرک دیجیتال باعث می‌شود کودکی که عادت به “سرگرمی پیوسته” می‌کند، تمرکز روی تکالیف کم محرک را دشوارتر بداند.

به گفته این مدرس دانشگاه، مقایسه اجتماعی و کاهش عزت نفس به ویژه در نوجوانان دختر که بیشتر در معرض محتوای مرتبط با ظاهر و سبک زندگی “ایده‌آل” قرار می‌گیرند، افزایش احساس اضطراب و افسردگی و اضطراب جاماندن از اتفاقات همگی از جمله آثار روانی و رفتاری این پدیده به شمار می‌روند.

این کارشناس ارشد مدیریت سیستم‌های اطلاعاتی، تمرکز و کاهش زمان مطالعه موثر، کاهش تعامل چهره به چهره در خانواده و تعارض والد و فرزند بر سر “زمان صفحه نمایش” را از شایع‌ترین منابع اختلاف در خانواده‌های امروز ایرانی می داند.

شبکه‌های اجتماعی در کنار فواید و مزایای بسیاری که دارند، معایب و مشکلاتی هم به همراه داشته‌اند.شاید بتوان بزرگترین و اصلی‌ترین این مشکلات را اعتیاد به آنها به شمار آورد.

شبکه‌های اجتماعی در کنار فواید و مزایای بسیاری که دارند، معایب و مشکلاتی هم به همراه داشته‌اند. شاید بتوان بزرگترین و اصلی‌ترین این مشکلات را اعتیاد به آنها به شمار آورد.

زارعی در پاسخ به این پرسش که چرا کودکان و نوجوانان بیشتر در معرض این پدیده قرار گرفته‌اند؟می‌گوید: چند عامل همزمان مثل عادی شدن گوشی به عنوان ابزار درس از دوران کرونا به بعد، مالکیت زودهنگام گوشی شخصی، طراحی اعتیاد آور بازی‌های آنلاین و در دسترس بودن دائمی اینترنت خانگی باعث شده نسل امروز نسبت به نسل‌های قبلی، ساعات بسیار بیشتری را پای صفحه نمایش بگذراند.

باید پذیرفت که شبکه‌های اجتماعی در کنار فواید و مزایای بسیاری که دارند، معایب و مشکلاتی هم به همراه داشته‌اند. شاید بتوان بزرگترین و اصلی‌ترین این مشکلات را اعتیاد به آنها به شمار آورد. اعتیاد به شبکه‌های اجتماعی یکی از بزرگترین و رایج‌ترین معضلاتی است که اکثر کاربران گوشی‌های هوشمند و دیگر دستگاه‌ها با آن روبه‌رو هستند.

به اعتقاد کارشناسان، شبکه‌های اجتماعی می‌توانند به بهبود حافظه و عملکرد بهتر مغز کمک کنند اما زیاده‌روی در استفاده و وابستگی بیش از حد به آنها نتیجه و تأثیر عکس داشته و منجر به ضعیف شدن حافظه و کاهش تمرکز می شود. از آن گذشته شبکه‌های اجتماعی می‌توانند بر اعتماد به نفس کاربران به‌ خصوص جوانان تاثیر بسیار بدی بگذارند چرا که افراد در این فضا مدام به دنبال مقایسه خود با دیگران هستند و همین مسأله می‌تواند منجر به صدمات جبران ناپذیری بر سلامت روانی این کاربران شود.

/ایسنا