ارائه خدمات سلامت در سال‌های اخیر با چالش‌های متعددی روبه‌رو شده است. بسیاری از روش‌های سنتی مراقبت‌های بهداشتی، به‌ویژه مراجعه حضوری، برای همه افراد به‌راحتی در دسترس نیست. ساکنان مناطق محروم و دورافتاده اغلب امکان مراجعه منظم به پزشکان متخصص را ندارند و این موضوع می‌تواند کیفیت مراقبت‌های درمانی را کاهش دهد. از سوی دیگر، ازدحام در مطب‌ها، کمبود زمان و فشار کاری پزشکان، و همچنین اضطراب برخی بیماران هنگام مراجعه حضوری باعث می‌شود که انتقال دقیق مشکلات و دریافت درمان مناسب با دشواری همراه باشد. این شرایط ضرورت یافتن راهکارهای نوین برای ارائه خدمات سلامت را بیش از پیش برجسته کرده است.

در همین راستا، پزشکی از راه دور به‌عنوان یکی از مهم‌ترین دستاوردهای فناوری اطلاعات در حوزه سلامت مطرح شده است. این روش امکان مشاوره، پیگیری و مدیریت بیماری‌ها را بدون نیاز به حضور فیزیکی بیمار فراهم می‌کند و در دوران همه‌گیری کرونا رشد چشمگیری داشت. با این حال، پزشکی از راه دور نیز محدودیت‌هایی دارد؛ از جمله نیاز برخی بیماران به معاینه فیزیکی، مشکلات فنی مانند اینترنت ضعیف، و احساس نبود «حضور واقعی» پزشک که می‌تواند باعث نگرانی و عدم اطمینان بیماران شود. این چالش‌ها سبب شده است پژوهشگران به دنبال فناوری‌های مکمل و پیشرفته‌تری باشند که بتوانند این فاصله را کاهش دهند.

محمدمهدی عسکری‌زاده، محقق گروه علوم اطلاعات سلامت از دانشگاه علوم پزشکی کرمان، به همراه پژوهشگرانی از دانشگاه علوم پزشکی لرستان، دانشگاه علوم پزشکی همدان و دانشگاه ملی مهارت تهران، مطالعه‌ای را در این حوزه انجام داده‌اند. این پژوهش با تمرکز بر بررسی اهداف، پیامدها و موانع استفاده از یک فناوری نوظهور در پزشکی از راه دور انجام شده و تلاش دارد به‌صورت جامع نشان دهد این رویکرد چگونه می‌تواند به بهبود خدمات سلامت کمک کند. پژوهشگران با اتکا به مطالعات علمی پیشین، ابعاد مختلف این فناوری را در ارتباط با مراقبت‌های پزشکی بررسی کرده‌اند.

روش انجام این تحقیق به‌صورت یک مرور نظام‌مند بوده است. به این معنا که پژوهشگران به‌جای انجام آزمایش یا مطالعه میدانی جدید، مجموعه‌ای از مقالات علمی معتبر منتشرشده در پایگاه‌های اطلاعاتی بین‌المللی را بررسی و تحلیل کرده‌اند. مقالات مرتبط از پایگاه‌هایی مانند PubMed، Scopus و Web of Science و با استفاده از کلیدواژه‌های مرتبط با متاورس و پزشکی از راه دور جست‌وجو شده‌اند. سپس مطالعات منتخب از نظر محتوایی بررسی شده تا تصویری کلی از وضعیت پژوهش‌ها، کاربردها و چالش‌های این فناوری به دست آید.

یافته‌های این بررسی که در «نشریه یافته» وابسته به دانشگاه علوم پزشکی لرستان منتشر شده‌اند، نشان می‌دهند که بخش عمده مطالعات انجام‌شده در این حوزه مربوط به سال‌های اخیر است و بیشترین تعداد پژوهش‌ها در سال ۲۰۲۳ منتشر شده‌اند. از نظر جغرافیایی نیز برخی کشورها سهم بیشتری در تولید این مطالعات داشته‌اند.

تحلیل مقالات نشان می‌دهد استفاده از متاورس در پزشکی از راه دور می‌تواند دسترسی بیماران به خدمات سلامت را افزایش دهد، هزینه‌ها را کاهش دهد و مدیریت زمان را برای بیماران و کادر درمان بهبود بخشد. همچنین این فناوری می‌تواند با ایجاد محیطی تعاملی‌تر، احساس اطمینان بیشتری برای کاربران فراهم کند.

در عین حال، نتایج پژوهش بیانگر آن هستند که موانع مهمی نیز در مسیر استفاده گسترده از این فناوری وجود دارد. خطرات مربوط به امنیت و محرمانگی اطلاعات پزشکی، نیاز به تجهیزات و فناوری‌های پیشرفته، پیچیدگی استفاده و هزینه‌های اولیه از جمله چالش‌های اصلی به شمار می‌روند. پژوهشگران تأکید کرده‌اند که بدون توجه به این موانع، بهره‌گیری از متاورس در پزشکی از راه دور با محدودیت‌های جدی مواجه خواهد شد و نیازمند برنامه‌ریزی دقیق است.

بر اساس اطلاعات تکمیلی این پژوهش، بیشترین کاربردهای متاورس در حوزه سلامت، مربوط به پزشکی از راه دور، پایش و مانیتورینگ بیماران، آموزش پزشکان و بیماران، مشاوره و حتی جراحی هستند. برای مثال، در جراحی می‌توان از محیط‌های شبیه‌سازی‌شده برای تمرین روش‌های پیچیده پیش از عمل واقعی استفاده کرد که این امر می‌تواند ایمنی بیمار را افزایش و احتمال خطا را کاهش دهد. همچنین امکان ایجاد نسخه دیجیتالی از بدن انسان و ابزارهای جراحی، فرصت‌های تازه‌ای برای آموزش و تمرین فراهم می‌کند.

از سوی دیگر، پژوهشگران به اهمیت امنیت اطلاعات در این فضا اشاره کرده‌اند. هرچند نگرانی درباره حفظ محرمانگی داده‌ها یکی از موانع اصلی است، اما در صورت استفاده از روش‌های ایمن، همین موضوع می‌تواند به یکی از مزیت‌های مهم متاورس تبدیل شود. کاهش نیاز به مراجعه حضوری، صرفه‌جویی در هزینه‌های سفر و زمان، و امکان ارتباط سریع با تیم درمانی از دیگر نکات برجسته‌ای است که در این مطالعه مورد تأکید قرار گرفته است.

بر اساس این یافته‌ها، توصیه شده است تصمیم‌گیرندگان حوزه سلامت، استفاده از این فناوری را در برنامه‌های کوتاه‌مدت و بلندمدت خود مدنظر قرار دهند.

/ایسنا