جنگ ۴۰ روزه خسارت سنگینی را به اقتصاد ایران و صنایع زیر ساختی وارد ساخت. در جنگ ۴۰روزه دست‌کم یک‌سوم ظرفیت فولاد ایران از بین رفت. دو کارخانه فولاد خوزستان و فولاد مبارکه اصفهان با تولید حدود ۱۰ میلیون تن فولاد خام، نزدیک به یک‌سوم فولاد کشور را تولید می‌کردند؛ فولادی که مواد اولیه کارخانجات لوازم خانگی، خودرو، صنعت ساختمان و بسیاری از صنایع پایین‌دستی دیگر را تأمین می‌کرد. جدای از فولاد طیفی از زیرساخت‌های کلیدی صنعت نفت، گاز و پتروشیمی دچار آسیب شد. در بخش پایین‌دستی، برخی واحدهای پالایشگاه‌های گازی به‌ویژه در جنوب کشور هدف قرار گرفتند و بخشی از ظرفیت فرآورش گاز به‌طور موقت از مدار خارج شد. همچنین گزارش‌هایی از آسیب به تاسیسات پالایش نفت خام، مخازن ذخیره‌سازی و واحدهای حیاتی پشتیبان نظیر تاسیسات برق و یوتیلیتی منتشر شد؛ بخش‌هایی که هرچند مستقیما تولیدکننده نیستند، اما نقش کلیدی در تداوم عملیات دارند. در بخش بالادستی نیز، برخی تاسیسات بهره‌برداری و خطوط انتقال نفت و گاز، به‌ویژه در مناطق عملیاتی حساس، با خساراتی مواجه شدند.

ایستگاه‌های تقویت فشار گاز، خطوط لوله انتقال و تجهیزات فرآورشی در میادین از جمله بخش‌هایی بودند که آسیب دیدند و به‌طور مستقیم بر ظرفیت تولید و انتقال تاثیر گذاشتند. در حوزه پتروشیمی نیز، برخی مجتمع‌ها و زیرساخت‌های ذخیره‌سازی و بارگیری دچار اختلال شدند؛ موضوعی که به‌ویژه در زنجیره صادرات محصولات پتروشیمی انعکاس یافت. در حملات اخیر کارخانه‌هایی که مواد اولیه تجهیزات پزشکی و سایر مصنوعات و کالاهای تولیدی را تهیه و مهم‌تر از آن کود شیمیایی برای تهیه محصولات کشاورزی و مواد غذایی را تأمین می‌کردند.

در این میان، تاسیسات راهبردی در جزایری مانند خارک(به‌عنوان شریان اصلی صادرات نفت خام) بارها هدف حمله قرار گرفتند، اما به‌گفته مسوولان، به‌دلیل آمادگی قبلی و اجرای تمهیدات پدافند غیرعامل، این مراکز توانستند به فعالیت خود ادامه دهند. همین پایداری، یکی از مهم‌ترین دستاوردهای صنعت نفت در طول جنگ ارزیابی می‌شود.

خسارت ۲۷۰ میلیارد دلاری جنگ به زیر ساخت ها

برآورد دقیقی در مورد خسارت جنگ صورت نگرفته است. البته به‌تازگی فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت، در گفت‌وگو با خبرگزاری روسی ریانووستی رقمی تکان‌دهنده از خسارت جنگ بر اقتصاد کشور بیان کرده است. او در این گفت‌وگو توضیح داد برآورد اولیه خسارات ایران در جنگ اخیر حدود ۲۷۰ میلیارد دلار است که البته این عدد قطعی و نهایی نیست. او در ادامه گفته است: «یکی از موضوعاتی که تیم مذاکره‌کننده ما در حال پیگیری است و در گفت‌وگوهای اسلام‌آباد نیز دنبال شد، موضوع غرامت‌های جنگی است».

هرچند شیوه محاسبه این عدد شفاف نیست، اما برآوردهای اولیه خسارات جنگ نشان می‌دهد بخش قابل توجهی از صنایع مادر کشور از جمله پتروشیمی، فولاد و صنعت گاز آسیب دیده است. اما این تنها آسیب جنگ نیست و مرتضی بهروزی فر کارشناس انرژی در اینباره می گوید: به خسارت ناشی از حنگ باید عدم النفع ناشی از توقف تولید در صنایع زیر ساختی ایران را نیز اضافه کرد. هم اکنون دو قطب اصلی صادرات ایران بعد از نفت(فولاد و پتروشیمی) دچار توقف صادرات شده و همین مساله می تواند تامین نیازهای ارزی کشور را دچار اخلال کند. ضمن اینکه در زمان بازسازی و ساخت و ساز نیازهای ارزی کشور حتی بیشتر از قبل هم خواهد بود.

بازسازی صنایع زیر ساختی چقدر زمان می برد؟

محمدصادق عظیمی‌فر، معاون وزیر نفت، اعلام کرده که بخش عمده تاسیسات آسیب‌دیده طی یک تا دو ماه آینده به ۷۰ تا ۸۰ درصد ظرفیت پیش از حملات بازخواهد گشت. به گفته وی، عملیات تعمیرات آغاز شده و بخشی از پالایشگاه لاوان ظرف حدود ۱۰ روز به مدار تولید بازمی‌گردد، در حالی‌ که سایر واحدها نیز به‌صورت تدریجی احیا خواهند شد.

البته خسارت ها در صنعت پتروشیمی سنگین تر است. حمید حسینی سخنگوی اتحادیه صادرکنندگان فرآورده های نفتی مقدار خسارت وارده به صنعت پتروشیمی را حدود ۹ میلیارد دلار برآورد کرده است. البته گفته می شود که با تامین هزار مگاواتی برق واحدهای پتروشیمی در هفته های آینده بخش زیادی از واحدهای فعال در قطب های اصلی پتروشیمی به مدار تولید بازخواهند گشت اما بازسازی واحدهای یوتیلیتی آسیب دیده زمان زیادی نیاز دارد.

رشد درآمدهای نفتی ناجی صنایع نفت، گاز، پتروشیمی و پالایشگاهی

مقامات اعلام کرده‌اند که بخشی از درآمدهای حاصل از فروش نفت در هفته‌های اخیر(که به‌دلیل افزایش قیمت‌ها بهبود یافته) به بازسازی زیرساخت‌های آسیب‌دیده اختصاص خواهد یافت.

نفتی که در در روزهای جنگ رشد حدود ۲ برابری را قیمت ها را تجربه کرده بود، حالا قرار است دوباره ناجی صنایع زیر ساختی شود. حمید حسینی کارشناس انرژی می گوید که هر چند که رشد فروش نفت و درآمدهای نفتی می تواند تا حدی به بازسازی سریع تر ویرانی های حاصل از جنگ کمک کند اما بیش از فروش نفت، آنچه می تواند کمک حال این روزهای اقتصاد ایران باشد، برداشته شدن تحریم هاست. تحریم هایی که حسین سلاح‌ورزی، رئیس سابق اتاق ایران پیشتر خسارت هر سال آن را حدود ۱۰۰ میلیارد دلار اعلام کرده بود. یک حساب کتاب ساده نشان می دهد که خسارت ناشی از تحریم ها در سال در فاصله سال‌های ۱۳۹۰ تا ۱۴۰۱ معادل هزارو ۲۰۰ میلیارد دلار است. خسارتی که می توان با دیپلماسی مناسب در این روزها جلوی آن را گرفت و شرایط را برای بازسازی سریع تر اقتصاد ایران فراهم کرد.