در یک نبرد کوتاه، حمله به چند کشتی شاید بیشتر شبیه یک پیام سیاسی یا یک شوک موقت باشد. اما وقتی این حملات با تهدید‌های تکرارشونده، نااطمینانی در مسیر عبور، فشار بر بیمه و ترافیک دریایی و بازگشت دوباره ناو‌ها و هشدار‌ها همراه می‌شود، ماجرا از سطح «حادثه» بیرون می‌آید و به سطح الگوی فرسایشی می‌رسد. جنگ فرسایشی الزاماً به معنای شلیک بی‌وقفه نیست؛ گاهی یعنی اینکه طرف مقابل هیچ‌وقت مطمئن نباشد فردا هم همان‌قدر امن، ارزان و قابل پیش‌بینی خواهد بود که دیروز بود. هرمز حالا دقیقاً همین وضعیت را پیدا کرده است. یک روز نفت‌کش هدف قرار می‌گیرد، روز بعد بیمه‌گر‌ها اخم می‌کنند، روز سوم قیمت نفت بالا می‌پرد، روز چهارم شایعه ازسرگیری مذاکرات بازار را آرام می‌کند و روز پنجم دوباره حمله‌ای تازه همه‌چیز را به‌هم می‌ریزد. این نوسان دائمی، خودش تعریف فرسایش است.

خلیج فارس در این الگو فقط یک میدان دریایی نیست؛ به صحنه‌ای تبدیل شده که همزمان سه جنگ در آن جریان دارد: جنگ نظامی، جنگ اقتصادی و جنگ روانی. در جنگ نظامی، پایگاه‌ها، پدافندها، پهپادها، کروز‌ها و موشک‌ها با هم حرف می‌زنند. در جنگ اقتصادی، نفت‌کش‌ها، بیمه، قیمت نفت، LNG، کرایه حمل و ذخایر پالایشگاه‌ها وارد میدان می‌شوند؛ و در جنگ روانی، هر بیانیه رئیس‌جمهور آمریکا، هر هشدار سپاه، هر خبر از مذاکره در قطر و هر تصویر از یک نفت‌کش دودزده، بخشی از بازی می‌شود. وقتی جنگ این‌قدر چندلایه می‌شود، دیگر نمی‌شود آن را با معیار‌های نبرد کلاسیک سنجید. در چنین وضعی، حتی یک آتش‌بس سه‌هفته‌ای هم بیشتر شبیه وقفه بین دو موج است تا پایان واقعی بحران.

این را رفتار واشنگتن هم نشان می‌دهد. خبرگزاری AP امروز گزارش داد که پس از آنکه حملات تازه به کشتیرانی در هرمز آتش‌بس را عملاً بی‌اعتبار کرد، آمریکا دوباره به ایران حمله کرد و همزمان رئیس‌جمهور آمریکا مدعی شد قصد جنگ تمام‌عیار ندارد. این دوگانه مهم است: حمله می‌کند، اما می‌گوید دنبال جنگ بزرگ نیست. چرا؟ چون خود آمریکا هم ظاهراً در حال بازی در همان منطق فرسایشی است؛ یعنی اعمال فشار، حفظ تهدید، تنبیه مرحله‌ای، اما بدون آنکه به‌سمت اشغال، نبرد تمام‌عیار یا هزینه‌های غیرقابل‌کنترل برود.

ایران هم کم‌وبیش همین منطق را دنبال می‌کند، با این تفاوت که ابزارهایش متفاوت است. تهران به‌خوبی می‌داند که در جنگ کلاسیک مستقیم، موازنه خام قدرت با آمریکا برابر نیست. اما در جنگ فرسایشی، مسئله لزوماً نابود کردن طرف مقابل نیست؛ مسئله گران کردن دوام آوردن برای او است. اگر ایران بتواند هرمز را ناامن نگه دارد، پایگاه‌های آمریکا و متحدانش را زیر فشار روانی و عملیاتی ببرد، سامانه‌های پدافندی را وادار به مصرف رهگیر‌های گران کند، بازار نفت را عصبی نگه دارد و همزمان از طریق مذاکره، میانجی‌گری و بازی دیپلماتیک زمان بخرد، در واقع وارد زمینی شده که برایش آشناتر است. زمین جنگ نامتقارن و فرسایشی.

این نکته را باید جدی گرفت: فرسایش فقط در میدان نظامی رخ نمی‌دهد؛ در تصمیم‌سازی سیاسی هم رخ می‌دهد.  وقتی درگیری طولانی می‌شود، اما به جنگ تمام‌عیار تبدیل نمی‌شود، دولت‌ها ناچارند هر روز دوباره تصمیم بگیرند که تا کجا پیش بروند و کجا ترمز کنند. آمریکا باید هر بار محاسبه کند که آیا حمله بعدی، ایران را وادار به عقب‌نشینی می‌کند یا فقط هرمز را دوباره شعله‌ور می‌کند. ایران باید بسنجد که فشار روی کشتی‌ها و پایگاه‌ها تا چه حد مفید است و از چه نقطه‌ای ممکن است به پاسخ سنگین‌تر منجر شود. اسرائیل باید محاسبه کند که چقدر می‌تواند در این معادله نقش مستقل بازی کند بی‌آنکه کل منطقه را وارد مرحله‌ای کند که از کنترل خارج شود. قطر، عمان، عراق و حتی اردن هم ناچارند هر روز نقش خود را در این میدان چندلایه بازتعریف کنند. این یعنی جنگ، فقط در موشک‌ها جریان ندارد؛ در محاسبه‌های فرسوده‌کننده روزانه هم جریان دارد.

نمونه روشن این وضعیت، دوحه است. در هفته‌های گذشته و همین روزها، قطر دوباره به یکی از گره‌های مهم دیپلماتیک تبدیل شده؛ جایی که تماس‌ها، پیام‌ها و مذاکرات غیرمستقیم در آن جریان دارد. الجزیره هفته گذشته گزارش داد که گفت‌و‌گو‌های آمریکا و ایران در دوحه، نه به یک صلح پایدار رسیده و نه حتی لزوماً اختلافات اصلی را حل کرده، بلکه بیشتر حول مدیریت تنش، اجرای برخی مفاد توافق موقت و خریدن زمان چرخیده است. این دقیقاً همان الگوی فرسایشی است: مذاکره نه برای حل نهایی بحران، بلکه برای تنظیم شدت بحران.

در چنین وضعی، دوحه دیگر فقط محل گفت‌و‌گو نیست؛ بخشی از خودِ جنگ است. چون در جنگ فرسایشی، دیپلماسی به‌جای آنکه پایان‌بخش میدان باشد، تبدیل می‌شود به یکی از ابزار‌های مدیریت میدان. هر بار که فشار نظامی بالا می‌رود، مذاکره به‌عنوان سوپاپ اطمینان فعال می‌شود. هر بار که مذاکره پیش نمی‌رود، میدان دوباره داغ می‌شود. این رفت‌وآمد میان میز و میدان، یکی از نشانه‌های روشن فرسایشی شدن درگیری است. نه میز مذاکره آن‌قدر قدرتمند است که جنگ را تمام کند، نه میدان آن‌قدر قاطع است که طرف مقابل را وادار به تسلیم کند. نتیجه، همان چیزی است که اکنون می‌بینیم: نبردی کشدار با وقفه‌های کوتاه تنفسی.